بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ

آيه 12 سوره حجرات

در اين آيه نخست ميفرمايد: اي كساني كه ايمان آورده ايد! از بسياري از گمانها بپرهيزيد، چرا كه بعضي از گمانها گناه است!

منظور از كثيرا من الظن گمانهاي بد است كه نسبت به گمانهاي خوب در ميان مردم بيشتر است لذا از آن تعبير به كثير شده و گرنه حسن ظن و گمان خير نه تنها ممنوع نيست بلكه مستحسن است ، چنانكه قرآن مجيد در آيه 12 سوره نور ميفرمايد "چرا هنگامي كه آن نسبت ناروا را شنيديد مردان و زنان با ايمان نسبت به خود (و كسي كه همچون خود آنها بود) گمان خير نبردند؟"

در اينجا اين سوال مطرح ميشود كه گمان بد و خوب غالبا اختياري نيست، يعني بر اثر يك سلسله مقدمات كه از اختيار انسان بيرون است در ذهن منعكس ميشود، بنابراين چگونه ميشود از آن نهي كرد؟!

1-  منظور از اين نهي، نهي از ترتيب آثار است، يعني هرگاه گمان بدي نسبت به مسلماني در ذهن شما پيدا شد، در عمل كوچكترين اعتنائي به آن نكنيد، طرز رفتار خود را دگرگون نسازيد، و مناسبات خود را با طرف تغيير ندهيد، بنابراين آنچه گناه است ترتيب اثر دادن به گمان بد ميباشد.

لذا در حديثي از پيغمبر گرامي اسلام ميخوانيم: سه چيز است كه وجود آن در مومن پسنديده نيست و راه فرار دارد، از جمله سوءظن است كه راه فرارش اين است كه به آن جامه عمل نپوشاند.

2- انسان ميتواند با تفكر روي مسائل مختلفي، گمان بد را در بسياري از موارد از خود دور سازد، به اين ترتيب كه در راههاي حمل بر صحت بينديشد و احتمالات صحيحي را كه در مورد آن عمل وجود دارد در ذهن خود مجسم سازد و تدريجا بر گمان بد غلبه كند.

بنابراين گمان بد چيزي نيست كه هميشه از اختيار آدمي بيرون باشد.

لذا در روايات دستور داده شده كه اعمال برادرت را بر نيكوترين وجه ممكن حمل كن، تا دليلي بر خلاف قائم شود، و هرگز نسبت به سخني كه از برادر مسلمانت صادر شده گمان بد مبر، مادام كه ميتواني محمل نيكي براي آن بيابي. (1)

گمان بد نه تنها به طرف مقابل و حيثيت او لطمه وارد ميكند، بلكه براي صاحب آن نيز بلايي است بزرگ زيرا سبب ميشود كه او را از همكاري با مردم و تعاون اجتماعي بركنار كند، و دنيايي وحشتناك و آكنده از غربت و انزوا فراهم سازد، چنانكه در حديثي از اميرمومنان آمده است: كسي كه گمان بد داشته باشد از همه كس ميترسد و وحشت دارد. (2)

پي نوشت (1): البته نكته ي ديگر قابل تفكر آن است كه در حديثي از امام هادي (ع) آمده است كه:

هرگاه روزگاري بود كه عدالت در آن بر ستم غالب باشد، حرام است كه به كسي گمان بد بري مگر اينكه بدي او بر تو معلوم شود و هر گاه روزگاري بود كه در آن بيداد بر دادگري غالب باشد، هيچكس نبايد به كسي گمان نيك برد، مگر اينكه خوبي او بر وي معلوم شود.                                

اعلام الدين

پي نوشت (2): شده از تفسير نمونه جلد 22 صفحه 181

صبور